صنایع دستی و سوغات اصفهان

در این مقاله به معرفی صنایع دستی و سوغات اصفهان میپردازیم.

به گواهی آثار برجای مانده و تاریخ پر گهر این کهن دیار،اصفهانیان در شمار هنرمندترین مردم ایران به شمار می روند.فرهنگ کهن و غنی ایشان در کمال پاکی و روشنی پر رمز و رازترین آثار ذوقی هنری و معنوی را به تمدن بشری ارمغان داده است.با ارج نهادن و جاودان نگه داشتن هنر ایرانی ،هرچند کوتاه،به شرح هنرهایی چند می پردازیم.

نگارگری سوغات اصفهان:

نگاره گری ایران،نگار گری در ایران به زمان قبل از اسلام بر میگردد ، و مکاتب زیادی دارد. که شامل مکتب تبریزی ،مکتب بغداد، مکتب شیراز ،مکتب هرات( تیموریان )، مکتب مغول و… که در هر دوره هنرمندان بیشماری وجود داشتند،برخی از این نگاره ها که معطوف می شدند به نقاشی روی جلد کتاب ها و نقش و نگار و تذهیب داخل کتاب ها. مکاتب نگارگری ایرانی براساس مرکزیت امپراطوری حاکم بر کشور نام گذاری شده است ، یعنی هرجا که محل تمرکز قدرت و تجمع ثروت و مقر حکومت کشور محسوب می شده ، هنرمندان یا خود با آنجا میر فتند یا بدان جا فرا خوانده می شدند.چند نمونه از نگارگری های مکاتب گوناگون در موزه های خارج از ایران نگهداری می شوند. ایرانیان برای آراستن ظروف لعابی ،پارچه ها،کتاب ها،دیواره های بناها و کاخ های خود سخت علاقه نشان داده و برمبنای هنر نگاره گری ساسانی آثار خود را پدید می آوردند. در زمان غزنویان و سلجوقیان آثار بسیار زیبا و ارزنده ای از نقاشان به جای گذاشته شده و هنرمندان بی شماری پای به عرصه ی هنر نهادند. پس از دوران قاجار،اصفهان باری دیگر مهد هنر نگاره گری در ایران گردید و هنرمندان آن، بازگشتی دوباره به نگاره گری دوران صفویه داشتند و هم چنان دارند.هم اکنون این سوغات اصفهان و هنر، به شکل نگاره گری ارایه می شود بر روی کاغذ،استخوان کتف شتر و در مواردی در سطح اعلی،از عاج فیل نیز استفاده می شود و هنرمندان برای دسته ی قلم مو از تیغ جوجه تیغی و جهت سر قلم از موی پشت گربه ی خانگی استفاده می کنند.

هنر خوشنویسی سوغات اصفهان :

سابقه ی نگارش بعنوان سوغات اصفهان، در ایران به هزاره ی چهارم پیش از میلاد مسیح می رسد که این خط نخستین بار در نزد ایلامیان اختراع شد و در بردارنده ی نشانه هایی برای بیان گفتار بود. باستان شناسان و پژوهشگران تاریخ خط در ایران ، اصول خط (پس از اسلام ) را شش گونه دانسته اند که همگی از خط نسخ گرفته شده است و از این رو خط نسخ ، مادر خطوط خاور زمین لقب گرفته است. خط های اصلی شامل شش گونه خط به نام های محقق ، ریحان ، ثلث ، نسخ ،تعلیق و رقاع است.یادگاری های تاریخی اصفهان ،چون مسجد جامع عتیق ، مسجد جامع عباسی ،مسجد شیخ لطف الله و… تماشاگهی از هنر خوشنویسی به شمار می روند.

فرش و هنر بافندگی سوغات اصفهان :

فرش ایرانی ، تصویری هنری ، برگرفته از برداشت ها و پنداشت های هنرمند از طبیعت پیرامون وی بوده که در چهارچوبه ی فرهنگی از هنرها و دانش های ریاضی ،هندسه ، نگاره گری ، معماری ، شعر ، ادبیات ، باورهای آیینی ، طبیعت ، استوره و تاریخ جلوه گر می شود.حال اگر بخواهیم زمان بافت نخستین فرش را دریابیم ، باید در بامدادان تاریخ این دیار کهن پی گیری نماییم ، هرچند که دانش باستان شناسی تاکنون توانسته در کاوش هایش ، رد پای آن را تنها تا دوران هخامنشیان بیابد. امروزه کهن ترین فرش شناخته شده ، فرشی به نام پازیریک می باشد که در سیبری توسط باستان شناسان از میان یخ ها بیرون آورده شد. هنر بافندگی هم زمان با فرش در دوره ی ساسانیان گسترش یافت و نمونه ی بارز آن فرش بهار خسرو است که پس از فتح تازیان در تیسفون به دست آنان پاره پاره شد لیکن هنوز آوازه ی آن در ذهن هنردوستان و هنرجویان باقی است.هنگامی که ایران بر سر راه چین، بزرگ ترین فراهم کننده ی ابریشم ، و روم بزرگترین مصرف کننده ی این کالا واقع بود و کشور حکم گذرگاهی برای ابریشم خام و ابریشم کار شده را داشت ، هنرمندان ذوق هنری خویش را در بافتن پارچه های ابریشمی بیشتر نمایان ساختند و خریداران این پارچه ها بیشتر بازرگانان مسیحی بودند که این پارچه ها را با خود به غرب و سرزمین روم بردند.

برای بافت یک فرش شهری ، هنرمند نیاز به طراحی اولیه دارد که طراح فرش این وظیفه را انجام می دهد.طرح بر روی کاغذ پیاده شده می تواند نمایانگر یک چهارم ،نصف یا کل مساحت مورد نظر در طراحی آن اثر باشد، لیکن در یک فرش عشایری ، طرح آن هم زمان با بافت به ذهن بافنده آمده و بر روی فرش در دست بافت پیاده می گردد. دستگاه فرش دست بافت یک داربست چهارضلعی ساده ( از چوب یا آهن ) به صورت افقی یا عمودی بوده که تار و یا الیاف در آن به صورت چله کشی شده قرار می گیرد. تار و پود نیز به نوبه ی خود به عنوان مصالح پایه ی فرش  دارای گوناگونی می باشد که می تواند از نخ کتانی ، پشم گوسفند یا شتر و یا ابریشم انتخاب گردد. رنگ های به کار رفته در رنگ امیزی از مواد اولیه ای به ویژه گیاهی و به ندرت معدنی و شیمیایی ( سالیان اخیر ) می باشند. از جمله منابع اصلی گیاهی و طبیعی می توان از پوست انار ، پوست گردو، برگ مو، رناس ، زعفران ، حنا ، نیل ، زاج و نوعی کرم که از آن قرمز به دست می اید نام برد.

هنر کاشی کاری سوغات اصفهان :

کاشی که از دیدگاه مواد اولیه و شیوه ی ساخت با سفال خویشاوند است منسوب به شهر کاشان است و جزو سوغات اصفهان، کهن ترین نمونه ی آن ، آجر لعاب دار مربوط به زیگورات چغازنبیل در دوره ی ایلام میانه می باشد که در دشت شوش باستان قرار دارد.در پایان سده ی ششم پیش از میلاد ، در کاخ آپادانای داریوش در شوش ، آجرهای لعاب دار بی همتایی در تزیینات کاخ به کار برده شدند که سربازان کارد جاویدان و سایر نقوش رایج در دربار هخامنشی  را در کمال رافت و زیبایی نشان می دادند. این صنعت در دوره ی اشکانیان رو با افول نهاد و گاه آجر لعاب دار در درپوش تابوت ها به کار رفت . در دوره ی ساسانیان ، کاشی معرق از نوع مرغوب آن رواج پیدا کرد و در بناهای این دوره ، به ویژه در کاخ بیشاپور و کاخ تیسفون ، به کار برده شد. نقش های این کاشی ها عبارت از زنان چنگ زن ، بافنده و دارنده ی گل و مردان سالخورده است که با قطعه های کوچک کاشی به رنگ های نارنجی ، قهوه ای ، زرد ،قرمز ، گلی و آبی ، یشمی ، شیری و خاکستری صورت گرفته و نشان دهنده ی کار دقیق و تنوع رنگ های رایج در دوره ی ساسانیان است.

هنر فلزکاری و قلمزنی سوغات اصفهان:

هنر فلز کاری تاریخچه ای بس دیرینه در صنایع هنر و سوغات اصفهان در ایران دارد و آثار به دست آمده ، هزاره ی سوم پیش از میلاد را نشان می دهد. در این دوران این هنر جنبه ی آیینی داشت و باورهای مردم آن روزگار در این هنر تجلی می یافت . نمونه های بارز این هنر در برنز لرستان و اشیای به دست آمده در خوزستان از تمدن ایلام بسیار چشمگیر است.هنر فلز کاری در دوران هخامنشی بیشتر هنری تجملاتی و تشریفاتی بود و انواع ریتون ها ، جام ها و ظروف گوناگون از نوع برنزی ، فولادی،زرین و سیمین تولید شد. در دوران اشکانیان رو به افول نهاد، لیکن از دوره ی ساسانی ظروف های فلزی فراوانی از قبیل بشقاب،جام ، فنجان ، گلدان و … به جا مانده که بیشتر سیمین و گاهی نیز زرین هستند و با مهارت تمام و هنرمندی بی نظیر تولید شده اند. زرگران ظروفی که جنبه ی صنعتی داشتند ،می ساختند و روی آن را با مینا نقاشی می کردند. قلیان هایی از طلا و نقره ساخته و روی آن را طرح هایی برجسته انداخته و با مینا و سنگ های قیمتی تزیین می نمودند.

در اصفهان، ظروف برنجی گوناگون بعنوادن سوغات اصفهان مانند سینی های بزرگ و کوچک ، قندیل( چراغ های مشبک ) ، انواع کاسه، بشقاب ،شمعدان و ظروف سیمین نیز می ساختند و روی آن ها طرح گل و تصاویر دیگر نقش می کردند.یکی از آثار بارز هنر ایران در دوره قاجاریه ، تخت طاووس یا تخت خورشید است که به سال ۱۲۱۵۰هجری به وسیله ی استادان ،زرگران ،جواهر تراشان ،میناکاران و طراحان اصفهانی ساخته شد و پیش از فرا رسیدن نوروز ۱۲۱۶ هجری ساخت آن پایان پذیرفت .این تخت اکنون در موزه ی جواهرات تهران به نمایش گذاشته شده است. هم اکنون شهرهای اصفهان ، کرمان ، یزد و… از شهرهای معروف هنر فلزکاری به شمار می روند. به ویژه اصفهان که در انواع گوناگون آن همچون قلمزنی و میناکاری بر سایر شهرها برتری دارد. در قلمزنی از فلزاتی چون مس، نقره و آلیاژ برنج استفاده می شود و در میناکاری از فلز مس و به شکل ظروفی چون گلدان ، بشقاب و… استفاده می شود که لعابی سپید رنگ از جنس کائولن را به خود گرفته و هنرمند ظروف لعاب گرفته را هم چون نگاره گری به تزیینات اسلیمی ،ختایی فگل و بوته و… می آراید و در مراحلی چند، رنگی و ترکیبی دلنواز را بر آن می افزایدو برای تثبیت رنگ ظروف مورد نظر را در کوره قرار می دهند.

میناکاری سوغات اصفهان:

هنر میناکاری را می توان از زیباترین صنایع دستی و سوغات اصفهان به شمار آورد که خوشبختانه گسترش چشم گیری نیز در شهر اصفهان یافته است. این هنر را می توان ترکیبی موزون از هنر فلزکاری و نگاره گری دانست. پیدایش این هنر و دوره ی ان چندان روشن نیست، لیکن نمونه هایی از این سوغات اصفهان، این هنر در دوره ی سلجوقیان به دست آمده است و شکوفایی این هنر در دوره ی صفویه شکل می گیرد. نخست شیی مورد نظر ( بشقاب، گلدان ،…)را بر قطعه ای مسین حالت می دهند . شی مورد نظر را در کوره پوششی از جنس لعاب می دهند و هنرمند اجرای نگاره ها را بر شیی لعاب خورده آغاز می کند به زودی رنگ های دلخواه همچون فیروزه ای ، لاجوردی و سبز شیی را می آرایند . هنرمند شیی آماده را به کوره می فرستند تا در دمای ۸۰۰ درجه ی سانتی گراد رنگ ها بر روی فلز تثبیت گردد. در هنر میناکاری ، لعاب و رنگ ها از مواد معدنی گرفته می شود . اکسید فلزها رنگ های دلخواه هنرمند را به نحو بسیار مطلوبی فراهم می کند: اکسید کروم رنگ زرد را ، اکسید قلع رنگ سفید را ، اکسید کبالت رنگ آبی ، اکسید منگنز رنگ بنفش را و دیگر رنگ ها به این ترتیب از اکسید فلزهای مورد نظری فراهم می گردد. در بیشتر اشیای میناکاری شده ، رنگ غالب ، همان رنگ آب است که به نقوش گل و بوته ، گل و مرغ و امروزه گاه یادگاری های تاریخی مشهور کشور آراسته می گردد.

پارچه قلم کار سوغات اصفهان:

سابقه ی تولید پارچه قلمکار به عنوان سوغات اصفهان، به زمان های دور بر می گردد، هرچند که نقطه ی آغازین این هنر هم چنان  ناشناخته است. لیکن این هنر در شهر اصفهان از روزگار صفویه رواج داشته و هم اکنون بارزترین نقطه ی تولید این صنعت ( دستی ) در جهان به شمار می رود. این هنر امروزه تفاوت هایی را با گذشته پیدا کرده است که این تفاوت ها در شیوه ی تولید آن می باشد . در گذشته نقش ها با قلم نقاشی بر روی پارچه های کتانی نقش می بسته ، در حالی که به دلیل وقت گیری بیش از اندازه ،هنرمندان قالب های چوبی را که از چوب درخت گلابی ساخته می شوندو طرح هایی را چون اسلیمی،ختایی ، نقش های هندسی ، نقش های شکارگاهی ، بازی چوگان ، نقش های تخت جمشید و… همراه دارند، به کار می گیرند. پس از گزینش پارچه ، نخست پارچه رادر اندازه های گوناگون (رومیزی ،روتختی ،روبالشی ،پرده ،دستمال سفره و…) برش داده ،آنها را به خانه ها می فرستند تا توسط زنان ریشه تابی شود.سپس آنها را می شویند تا آب برود و کوچک شود ، آنگاه به کارگاه می برند و کار هنری بر روی پارچه از این مرحله آغاز می گردد. رنگ نخستین مشکی است که از پوست گرد و کتیرا ساخته می شود و رنگ زمینه را شامل می شود.رنگ دوم قرمز می باشد که از زاج سفید ( نوعی سنگ ) و روناس ( نوعی گیاه )است و آن را با کتیرا می جوشانند تا رنگ قرمز به دست آید.بدین ترتیب ، رنگ سوم آبی که از لاجورد و شیره ی انگور و کتیرا ، رنگ چهارم زرد از پوست انار شیرین و کتیرا ، رنگ سبز از پوست انار شیرین ، لاجورد ، شیره ی انگور و کتیرا تهیه می گردد.برخی از نقش های مهم و قدیمی پارچه قلمکار عبارتند از : بٌته جقه ، بٌته ترمه ، دالبر ، درهم ریزه ،بند اسلیم ، حاشیه پهلوی ، گلدان ، سرامیکی ، حقه ای، سلطنتی ، چهار بٌته امیری، سروی و برخی نقوش حیوانی مانند طاووس ،شیر و پرنده.

در مقاله های بعدی تیزگشت با ما همراه باشید.