میراث باستانی ایران در صنعت مردم کاشان

در حال حاضر، گل سرخ با زیبایی و عطر دل‌انگیزش شناخته شده و مورد توجه مردم جهان قرار گرفته است. خواص منحصر به فرد گل سرخ، آن را به عنوان “ملکه گلها” شناخته و ادبیات قدیمی از مطالب مربوط به آن پر است. این گل در برخی داستان‌های کتاب آسمانی به عنوان نمادی از شادابی و زیبایی ذکر شده و به وضوح آمده که “با روییدن گل رز، بیابان شادی خواهد کرد”.

لغات عبری “کنسولت” و “نارسیسوس” در کتاب آسمانی به گل رز ترجمه شده‌اند و در سده‌های بعد به رز شارون ترجمه گردیده است.

مدارک دیگر نیز شامل کتاب‌های آپوکریفا است، که طبق نظریه‌هایی، اشاره به گل رز دارند.

افسانه‌شناسان نشانه‌های زیادی درباره آفرینش گل رز یافته‌اند. یکی از قدیمی‌ترین داستان‌ها بیان می‌کند که “فلورا عروس مرده جنگل را پیدا کرد و با کمک ونوس و گراسس، آن را به یک گل زیبا تبدیل کرد. باد صبا همچنین زمین را آماده کرد و هور با پرتو خویش در گلهای تازه دمید. الهه شراب و رایحه نیز عطر و شهد آن را تهیه کردند و الهه درختان میوه میوه‌ها را بر روی شاخه‌ها جا انداخت و گل رز با زیبایی خود در تاج فلورا نمایان شد”.

عطر گل رز ابتدا با قرار دادن گل در چربی‌ها استخراج شد و به صورت مرهم استفاده می‌شد. هومر خاطرنشان می‌کند که آفریدیت با استفاده از این مرهم، بدن مرده هکتور را زنده کرد.

در کتاب “اکوایرینگ این توپلانتز” اشاره شده است که اگر میوه گل بر روی درخت باقی بماند، با باد وزیده می‌تواند خطراتی برای چشم ایجاد کند. در فصل ۱۰ از کتاب “ایکس ایکس وان” نیز در مورد انواع گل رز بحث زیادی شده و گلی که صد برگ دارد به نام “سنتی قولیا” شناخته شده است. پلینیوس درباره زندگی تشریفاتی رومیان می‌گوید که آن‌ها غذاهای خود را با گل زینت می‌دهند یا از عطر گلاب استفاده می‌کنند. او با اطمینان می‌گوید که محل تولید عطر در کاسبرگ‌های ناهموار گل قرار دارد. پلینیوس معتقد است که پرعطرترین رزها واریته “سی‌رنا” است که برای استفاده در مرهم‌ها بسیار مناسب است. در گذشته، آب برگ گل رز را می‌گرفتند، آن را خشک می‌کردند و به پودر تبدیل می‌کردند و با ریختن روی بدن میزان تعرق را اندازه می‌گرفتند. مصریان عاشق گل رز بودند و افراد ثروتمند و مشهور دشک خود را با گل می‌پوشاندند. در یکی از مهمانی‌هایش، کلئوپاترا سالن پذیرایی را با گل‌ها آراسته بود. همچنین، به نقل از کتاب‌های باستان‌شناسی، سردار رم به نام لوسیوس آپولیوس که در شمال آفریقا زخمی برداشته بود، تنها با خوردن میوه گل رز بهبود یافت.

احتمالاً در دوران‌های دور حتی قبل از تاریخ، تقطیر گل رز یکی از فعالیت‌های رایج در ایران بوده است. بر اساس اسناد موجود در کتابخانه ملی پاریس، در سال ۸۱۰ میلادی، ایالت فارس به حدود سی هزار بطری گلاب را به خزانه‌داری بغداد ارسال کرده است. به نظر می‌رسد که فارس به عنوان مرکز اصلی تولید گلاب شناخته می‌شده است، زیرا اسناد نشان می‌دهند که گلاب از ایران به مقاصدی مانند مصر، هندوستان، چین، یمن و سایر کشورها صادر می‌شده است. بیشتر کارگاه‌های تولید گلاب در منطقه فیروزآباد، که در فاصله‌ای بین شهرهای شیراز و سواحل قرار داشته‌اند، فعالیت می‌کرده‌اند.

واريته‌هاي مختلف گل رز

واریته‌های مختلف گل رز به افسانه‌شناسی باستانی برمی‌گردد، که بر اساس آن، گل رز در ابتدا سفید بوده و وقتی که گل سرخ آفریده شد، خار گل سفید پاي ونوس را پاره کرد و خون آن گلبرگ‌ها را رنگین نمود. از زمان تئوفراستوس به واقعیت، چند واریته مختلف گل سرخ وجود داشته است زیرا او اختلافات فیزیکی زیادی را در آن ثبت کرده است که مربوط به عطر آنهاست. پلینی نیز واریته‌ها را از روی همین خاصیت از هم متمایز کرد. امروزه تقریباً همه واریته‌های گل سرخ تحت نام‌های مختلف شناخته شده‌اند و احتمالاً تنوع بسیاری در گل رز وجود دارد که هنر و کار گلکاران را جذاب می‌کند و آنها به صورت هیبرید نمونه‌های مختلفی را ایجاد کرده‌اند که اغلب نام علمی بوتانیکی ندارند و در بسیاری از موارد، دو نفر بر روی یک نوع هیبرید اقدام به نامگذاری کرده‌اند، بنابراین در حال حاضر بیش از ۲۰۰ واریته گل رز نامگذاری شده است، اما از لحاظ اصالت، بیش از نصف آنها دقیقاً تشخیص داده نشده‌اند.

گل‌های مجمع‌الجزاير انگلستان شامل بیست نوع در جزیره انگلیس، چهار نوع در اسکاتلند، یک نوع در ایرلند و یک نوع در جزایر سیلی می‌باشد. بر اساس کتاب هورتوس کونسیس، از هفت اسپس مختلف بوجود آمده‌اند که خوش‌رنگ‌ترین آنها رزا روبیجینوس (سویت بریرز) و رزا اگلانتینا (اگلانتین) می‌باشد که پس از بارندگی رایحه دل‌انگیزی در فضا پراکنده می‌شود.

گلاب و عرقیات بر اساس منابع علمی و مستند طب سنتی ایران

بر اساس منابع علمی و مستندات طب سنتی ایران، عرق به آبی مقطر از گیاهان، گلها، شکوفه‌ها، ثمرات، تخم‌ها، برگ‌ها، بیشه‌ها و چوب‌ها اطلاق می‌شود که با استفاده از دستگاه‌های تقطیر و با استفاده از آب دو قرع و انبیق به دست می‌آید. در منابع قدیمی، عرق به جز ماء الورد (عرق برگ ورد احمر که گل سرخ است و به فارسی گلاب نامیده می‌شود) به صورت متداول استفاده نمی‌شده و از جدیدترین تولیدات است و از روش‌های تقطیر جدید بدست آمده است.

در دیدگاه متون قدیمی، هر دارویی سه جوهر اصلی دارد که عبارتند از روح، نفس و جسد. این جوهرها از طریق تقطیر یا حل و تعفین یا هر دو به دست می‌آیند. تمام فعالیت‌های کیمیاوی بر اساس تفریق مجتمع و جمع‌کردن متفرق می‌باشد.

در این روند، عرق‌گیری و گلاب‌گیری به عنوان روشی برای بدست آوردن جوهر (روح) گیاهان، گل‌ها و تخم‌ها به دو قطب تفریق و جمع‌کردن تقسیم می‌شوند.

شرکت ایران رز به عنوان اولین شرکتی که با الهام از منابع سنتی ایران، عرقیات و گلاب را با استفاده از دستگاه‌های تقطیر تهیه کرده، نمونه‌های آزمایشگاهی و نیمه صنعتی را با بنیان علمی به بازار عرضه کرده است.

در دستگاه سه‌گانه تقطیر، قرع و انبیق که توسط “دیوسکوریدس” اولین بار توصیف شده است، دیگی وجود دارد که مواد مورد نیاز برای تقطیر در آن ریخته می‌شوند. سپس یک سرپوش بر روی دیگ قرار می‌گیرد و بخارات تولید شده به وسیله یک لوله به دستگاه سردساز یا ظرفی که بخارها در آن به صورت قطرات مایع تبدیل می‌شوند، منتقل می‌شود. در دوره اسلامی، جابر بن حیان، رازی و ابن عوام جزئیاتی راجع به دستگاه تقطیر بیان کرده‌اند و کیمیاگران اسلامی به پیشرفت این دستگاه‌ها کمک کرده‌اند.

دستگاه تقطیر آنها از سه قسمت تشکیل شده است: قرع، انبیق و قابله. در این دستگاه، ماده‌ای که قصد تقطیر آن را دارند در قرع حرارت داده می‌شود و بخارات حاصل در انبیق به مایع تبدیل می‌شوند. سپس این مایع در ظرفی به نام قابله جمع‌آوری می‌شود. عمدتاً در تهیه ترکیبات عرقیات و تیزاب‌ها از قرع، انبیق و یا قدذین و سبوحین استفاده می‌شود.

دستور تقطیر عرق‌ها دو روش دارد: تنکیس و قرع و انبیق. در روش تنکیس، یک سرپوش بزرگ به صورت قبه‌دار برعکس بر روی دیگ قرار می‌گیرد و درون دیگ با قبه آن قرار می‌گیرد. سپس یک ظرف معلق که عرق در آن جمع می‌شود، بر روی سرپوش قرار می‌گیرد. سرپوش این ظرف به دهنه دیگ وصل شده و با خمیر محکم شده تا هیچ بخاری بیرون نرود. آب سرد همچنین در داخل سرپوش قرار داده می‌شود تا بخارها تبدیل شوند. بعد از پر شدن ظرف با عرق، سرپوش برداشته می‌شود، ظرف خالی می‌شود و دوباره سرپوش را محکم می‌کنند تا فرآیند به پایان برسد.

روش قرع و انبیق دارای نکات متفاوتی است. بهترین روش آن است که یک دیواره بلند از مس یا نقره به عنوان دور سرپوش، اطراف دیگ و سرپوش قرار گیرد تا بخارات زیادی تولید شود. یک لوله از برای خالی کردن آب در وسط این دیواره قرار می‌گیرد. وقتی آب گرم شود، آن را باز می‌کنند. همچنین یک لوله دیگر را در کنار سرپوش قرار می‌دهند تا بخارات به دیگ برنگردند. در داخل سرپوش نیز یک دیواره که به سمت داخل نیزای شده است را قرار می‌دهند. این دیواره جلوی بخارها را می‌گیرد و آنها از طریق لوله به وسیله نیچه به دیگ جمع‌آوری می‌شوند. انواع خاصی از عرق‌ها همچون عرق ورد احمر، که به عربی “ماء الورد” و به فارسی “کلاب” نامیده می‌شود، دارای خواصی مانند مایل بودن به سردی و حرارت ملایم و ترطیب و قدرت تنظیمی هستند. برخی ترکیبات عرق‌ها برای استفاده بهتر درمانی، از قرع و انبیق یا قدذین و سبوحین (مواد معین) استفاده می‌شوند.

برای تهیه عرق ورد احمر، شکفته‌های تازه و خالی از اقماع و سبزی‌ها را پاکسازی کرده و آنها را در یک دیگ تازه قلعی می‌ریزند. سپس با استفاده از دستگاه قرع و انبیق به صورت معمول عرق را تقطیر می‌کنند. سپس عرق را در شیشه‌ها بریزند و سر آنها را محکم ببندند و آنها را در آفتاب یا در سایه بگذارند تا برای مدتی بین بیست تا چهل روز باقی بمانند. در نهایت، با استفاده از بکیرند، عطر آن را افزایش می‌دهند و آن را تازه و تند می‌سازند. این عطر قوی و تند و خوشبو و با خصوصیات درمانی قوی است، اما برای برخی از برکهای سبز و قمع استفاده می‌شود تا عطر بهتری برسد. اما این کار مناسب نیست و بهتر است از آن پرهیز کنید.